متن کامل سخنرانی در دیدار با خادمان و مسئولان حج و زیارت

شناسه خبر: 72272 -

پنحشنبه 28 شهريور 1392 - 15:07

بسم الله الرّحمن الرّحیم

خیلی لطف فرمودید. بسیار متشکر. هم جناب‌عالی و هم جناب آقای اوحدی گزارش خوبی دادید. اگر ما بتوانیم کاری کنیم که حضور ایرانی‌ها- هم به عنوان ایرانی و هم به عنوان شیعه- در مراسم حج یک حضور توأم با کرامت، عزت، ادب، اخلاق و معرفت دینی باشد، تک تک زائرین می‌توانند حکم یک سفیر را در آن اجتماع بزرگ ایفا کنند.
طبیعی است که زائران از قشرها و شهرستان‌های مختلف هستند و برخی از روستا و برخی از شهرهای بزرگ‌اند و طبیعتاً فرهنگ شان یکسان نیست، ولی تلاش‌های فرهنگی‌ای که بعثه قبل از مراسم حج می‌کند و هماهنگی‌هایی که به وجود می‌آورد، می‌تواند بسیار مؤثر باشد.
معمولاً ایرانی‌ها با نظم و نسق نسبتاً خوب و مناسبی در حج ظاهر شده‌اند و این باعث عزت ایرانی‌ها در افکار عمومی خواهد بود. به هر حال، قبل از اینکه ما چه بگوییم و چه اطلاعیه و کتابی بدهیم و چه حرفی بزنیم، بیشترین تبلیغ ما از انقلاب اسلامی، تشیع و ایران با عمل زائران حاصل می‌شود؛ و این خیلی مهم است.
ادعای ما بعد از انقلاب هم این بوده که حج ایرانی‌ها کمی متفاوت و ابراهیمی و توأم با سیاست و برائت است، و البته در مقام عمل هم ایران در حج متفاوت ظاهر شده است.
البته ما در حج آرمان‌هایی داریم و ممکن است آن آرمان‌ها به این سادگی و به این زودی محقق نشود. با توجه به تعبیر لیشهدوا منافع لهم، به آن معنای وسیع کلمه شاید امروز شاهد همۀ منفعت‌ها نباشیم، ولی همواره مردمی که آنجا مشرف می‌شوند، شاهد منافع فراوانی هستند که برترین آنها منفعت معنوی و الفت مسلمانان و وحدت و انسجام مسلمان و اطلاع یافتن از احوال یکدیگر است و در حد امکان منفعت مشورت‌ها، نزدیک شدن افکار و تضارب آراست.
البته در حج به دلیل ازدحام جمعیت و روزهایی که معدود و محدود است، همه کارها را نمی‌شود کرد. به هر حال اول آن یک گونه است و آخرش به گونۀ دیگری. در نزدیکی‌های عرفات مقداری حال و هوا عوض می‌شود و همه به فکر این هستند که چگونه بروند و آن دو سه روز هم معمولاً برای زائران دو سه روز توأم با زحمت و دلهره است. عده‌ای می‌ترسند گم بشوند و نتوانند اعمالشان را خوب انجام بدهند و اعمالشان خراب بشود.
علما هم که معمولاً مردم را می‌ترسانند که این کار را نکنید، آن کار را نکنید، برخی از مسائل شرعی هم اگر درست بیان نشود، خود حج و اعمالش خیلی سهله و سمحه است و هیچ مشکلی ندارد، ولی اگر یادگیری و آموزش درست نباشد، گاهی وقت ها ممکن است زائر در عمل و صحت عمل دچار مشکل بشود. حال مواردی هم که اعاده می‌خواهد، خیلی سخت می‌شود؛ به ویژه با این شرایطی که می‌گویید بیست سال در نوبت‌اند، حالا برای اعاده‌اش باید چند سال در نوبت باشد، خیلی سخت می‌شود. در حالی که اگر آموزش‌ها به خوبی داده بشود، حج خیلی ساده است.
درحج، آن چیزهایی که ما در مورد احرام و غیر آن می‌گوییم، یک سری موارد اصلاً خیلی مورد ابتلا نیست و می‌توانیم آنها را از متن به حاشیه ببریم. معمولاً مناسک ما همان‌هایی است که از زبان شیخ مفید به بعد نوشته شده است و کمی تغییر یافته‌اند.
لذا در مقام عمل انسان با خیلی چیزها اصلاً مواجه نمی‌شود؛ که می‌شود اینها را به حاشیه آورد که کمتر اتفاق می‌افتد. بر بعضی مواردی که بیشتر اتفاق می‌افتد باید بیشتر تأکید کرد که اینها کار بعثه است و علی القاعده روحانیون کاروان این زحمت را می‌کشند و این کار را انجام می‌دهند. ان‌شاءالله آن منفعت سیاسی و معنوی‌اش حاصل می‌شود.
حال منافعی هم مورد نظر ما هست که حج به یک شعار یکپارچۀ وحدت، اتحاد، استقامت و ایستادگی در برابر استکبار تبدیل می‌شود که عربستان هم بعضی چیزها را اجازه نمی‌دهد و بعضی چیزها هم شاید عملی نباشد و امکانش نباشد.
حالا فرصت نیست که ما به اول داستان بپردازیم. من البته حدود سی سال است که به حج مشرف نشده‌ام، در اولین سال بعد از انقلاب من به حج مشرف بودم که آقا هم در همان سال مشرف شدند و فکر می‌کنم ایشان هم دیگر فرصتی برای مشرف شدن نداشتند. در سال 1358 تصورات و ذهنیت‌هایی بود و برنامه‌ریزی‌هایی شد و کار زیادی هم صورت گرفت و البته مقداری تندرویی‌ها هم در همان سال‌های اولیه شد. طبیعی هم هست، با توجه به آرزوهایی که ایرانیان و انقلابیون داشتند. من در سال 58 که مشرف بودم، هر روز مقاله‌ای می‌نوشتم و یکی از دوستان ترجمه می‌کرد و شب آن را پخش می‌کردیم. آن وقت امکانات هم نبود و تایپ دستی و ... بود.
اولین بار هم این تظاهرات و ... در سال 1358 در مدینه شروع شد و خود ماها هم از برنامه‌ریزان این کار بودیم. به هر حال آن شرایط اول انقلاب شرایط خاص بود و خود به خود اگر بخواهد تداوم یابد، با مشکلاتی مواجه خواهد شد.
همان طور که شما فرمودید، حج می‌تواند به عنوان یک دیپلماسی عمومی هم نسبت به عربستان و هم نسبت به سایر کشورهای اسلامی که در آنجا حضور دارند، مطرح بشود. به هر حال، مقامات آنجا می‌آیند و بعثه‌ها و زائران آنجا هستند. ما حتماً باید از این ظرفیت به خوبی استفاده کنیم. این ظرفیت برای ما ظرفیت ارزشمندی است.
هر مقدار هم بشود باید بتوانیم زائران‌مان را کم زحمت کنیم. معمولاً کارهای زیادی برای اسکان و ... می‌شود. مردم خیلی از کشورهای دیگر همین‌طور بدون برنامه می‌آیند، اما حج ما منظم و دسته‌بندی شده است.
اینکه ما چگونه از دولتی به سمت خصوصی شدن حرکت کنیم، اگر بخواهیم تجربه کنیم، باید از عمره شروع کنیم. حالا در حج مقداری سخت و مشکل است و اگر شدنی باشد، باید برای سال‌های بعد بگذاریم، ولی عمره را به تدریج و با انتخاب افراد درست، سالم و صحیح و چارچوب‌های شفاف و درست می‌شود انجام داد.
در گذشته یکی از مسئولان بعثه به من می‌گفت که اگر ما آن را از دولتی به سمت خصوصی ببریم و اینکه آژانس‌هایی بتوانند این کار را بکنند، نگرانی‌های زیادی وجود دارد. البته مواردی را می‌گفت که به اعتقاد من می‌شود آنها را پیشگیری کرد.
اصل این کار که ما آن را رقابتی کنیم، خوب است. اینکه اگر زائری در آنجا با مشکل مواجه بشود، فکر نکند که این مشکل باید به دوش دولت و مسئولان دولتی باشد. اصل این کار صحیح است، منتها باید به تدریج عمل کرد و این کار را آرام آرام انجام داد و افراد سالم را برگزید و چارچوب‌های بسیار روشنی نوشت. البته بعثه نظارتش را می‌تواند حفظ کند؛ اینکه آژانس‌هایی که می‌توانند زائران را ببرند، با چه شاخصه‌هایی و چگونه باشند، روحانی کاروان چه شرایطی داشته باشد و ... که می شود این کار را انجام داد.
ما الان می‌توانیم قبل از انقلاب را مثال بزنیم. قبل از انقلاب که دولتی نبود و کاروان‌ها همه رقابتی بودند. کاروان‌هایی در تهران و شهرستان‌ها بودند که معروف بودند و مردم همه سر و دست می‌شکستند که در کاروان آنها بروند. حاضر هم بودند که دو سه برابر پول بدهند. حال چه اشکالی دارد که ما در یک چارچوبی آزاد بگذاریم و در عمره به تدریج رقابتی ایجاد بشود و گروه‌هایی خودشان افراد را ببرند. در عتبات نیز همین‌گونه است. در سوریه هم که ان‌شاءالله بعداً امن شد، همین‌گونه است. به هر حال، هر جایی که ما جای زیارتی داریم، بتوانیم به تدریج این کار را بکنیم. البته من نمی‌خواهم بگویم فوری این کار را بکنیم، نمی‌خواهم بگویم چارچوب نداشته باشد، چون مفاسدی هم در کنارش خواهد داشت و اگر حواس‌مان جمع نباشد، مشکلاتی را برای ما ایجاد می‌کند که مشکلاتش از این دولتی بودن هم بدتر است.
ان‌شاءالله امیدواریم که این کار را بتوانیم به تدریج شروع بکنیم و شعار این دولت این است که بتوانیم کارها را به مردم واگذار بکنیم. اعتقاد شخصی من این است که مردم کار را بهتر و دلسوزانه‌تر از دولت انجام می‌دهند. من که می‌خواهم یک کارمند را سر کار بیاورم، مدام باید بخشنامه و آیین‌نامه کنم که ساعت چند بیایید و بروید و نظارت کنم، وقت بی‌خود هدر ندهید، ولی یک مغازه‌دار که کار شخصی و سود شخصی خودش هست، خودش صبح زود راه می‌افتد، اصلاً نیازی ندارد که به او تذکر داده بشود. اگر می‌خواهد از میدان میوه بیاورد، ساعت 2 صبح خودش بیدار می‌شود و می‌خرد و می‌آورد و مغازه‌اش را صبح زود باز می‌کند، مشتری جلب می‌کند، با اخلاق خوب رفتار می‌کند، نمی‌خواهد مشتری را از دست بدهد.
بعضی از امور حاکمیتی است و نمی‌شود واگذار کرد، ناچار دولت باید به عهده بگیرد، غیر از امور حاکمیتی هر چه را بتوانیم به تدریج به مردم واگذار کنیم این کاری درست و اساسی است.
امسال قاعدتاً شما با چند مشکل مواجه هستید، یکی از مواردی که شما اشاره کردید، بحث سوریه است. در مورد سوریه مواضع ما با مواضع بسیاری از کشورهای اسلامی متفاوت است؛ یعنی ما داریم از دولت سوریه حمایت می‌کنیم، ولی در مورد کشورهای عربی، در اتحادیة عرب جز یکی دو کشور بقیه همه به اتفاق دولت سوریه را محکوم می‌کنند و به نحوی از معارضه حمایت می‌کنند. این یک طرف قضیه است که ما در اقلیت هستیم؛ یعنی ایران، مقداری دولت عراق و مقداری دولت لبنان از دولت سوریه حمایت می‌کنند، لذا محدود هستیم، چند کشوری هستیم که تا حدی از دولت حمایت می‌کنیم، بقیه از معارضه حمایت می‌کنند.
اوضاع سوریه هم اوضاع نابسامان و ناراحت کننده‌ای است. این کشتار مردم واقعاً غیرقابل تحمل است، جنگ داخلی و ویرانی‌ای که درست شده است، خیلی مشکلات و مفاسد درست می‌کند.
از آن طرف هم هر چه تروریست در دنیا و منطقه هست همه را دارند به آنجا جذب می‌کنند و گروه‌های تروریستی آنجا جمع شده‌اند و خیلی بی‌رحمانه برخورد می‌کنند. البته دو طرف بی‌رحمانه برخورد می‌کنند و از این طرف هم دولتی‌ها عصبی هستند و ارتش هم وارد عمل شده است، بعثی هم هستند، حالا نماز شب خوان که نیستند، درست است به اسم، مسلمان و علوی هستند، ولی به هر حال دارای شرایط خاصی هستند.
آن طرف هم آدم‌های بسیار مصمم و القاعده‌ای هستند، که اعتقادی می‌جنگند و آنها را از جاهای مختلف دنیا، از افغانستان، الجزایر، عربستان و مصر جمع کرده‌اند و اعتقادی می‌جنگند. کار سختی است.
حالا کاری به صحنة سوریه نداریم که چه خواهد شد، آن مقولة دیگری است که شاید مسئولیت دولت و دیگران باشد که چه باید بکنند، اما برای زائرین و بعثه و مبلغین ما کار را سخت می‌کند. در اینکه چگونه مواجه شویم و چگونه تبلیغ کنیم، قاعدتاً شما قبلاً با وزارت خارجه و دیگران صحبت کرده‌اید و این کار انجام گرفته است.
لحن ما در مواجهه با مسلمان‌ها، نباید خیلی لحن حمایت از بشار اسد و دولت سوریه باشد؛ این لحن خیلی کارآیی ندارد. لحن ما باید بیشتر این باشد که جنگ باید تمام بشود. جنگ داخلی و کشتار باید متوقف بشود. اینکه یک عده آدم‌های تروریست از کشورهای مختلف جمع شده‌اند، غیر قابل قبول است، حالا دعوا و اختلاف دارند، مردم سوریه با هم اختلاف دارند، اینکه از جای دیگر مدام مداخله بکنند، درست نیست؛ همان‌طور که ما مداخلة دولت‌های خارجی را نمی‌پسندیم و محکوم می‌کنیم، مداخلة این گروهک‌ها را هم نمی‌پسندیم؛ گرچه پشت پردة آنها با یک واسطه وصل به قدرت‌های بزرگ هستند و این گونه نیست که آقای ایمن‌الظواهری حرفی بزند و بر مبنای حرف او، اینها جمع بشوند. همة قدرت‌های بزرگ پشت پرده دخالت دارند و می‌دانند چه می‌کنند.
از آن هم بگذریم، فرض هم بگیریم که دخالت نداشته باشند، به چه مناسبت یک گروه از کشوری بلند شوند و وارد یک کشور بشوند؟ یعنی لحن ما باید این باشد که هدف ما پایان کشتار است، هدف ما آرامش و در نهایت آن چیزی است که اکثریت مردم سوریه می‌گویند و ما آن را قبول داریم؛ یعنی اگر ما شرایط را آرام بکنیم و یک روزی کشور سوریه آرام بشود و امکان یک انتخابات آزاد باشد، حالا هر کس برنده شد شیعه، سنی، علوی، مسیحی هر کدام بود، پذیرش ما در برابر آرای مردم است.
لحن ما با آنهایی که علی‌القاعده به ما متعرض هستند که چرا از بشار اسد حمایت می‌کنید، مهم است؛ اخیراً هم که مسئله شیمیایی مطرح است، ممکن است بگویند دولتی است که از سلاح شیمیایی استفاده کرده است، حالا ما باید به آنها پاسخ بدهیم که سلاح شیمیایی به کار رفته است، اما چه کسی از آن استفاده کرده است، هیچ کس نتوانسته است آن را ثابت کند، حتی سازمان ملل هم نتوانسته است مشخص کند.
مقصود من این نیست که کلمات ما چه باشد، مقصودم این است که کمی کار ما را سخت می‌کند.
مسئلۀ دیگری که کار ما را سخت می‌کند، نوع رابطة ما با دولت عربستان است. البته شاید انتخابات جدید مقداری فضا را بهتر کرده باشد که به اعتقاد من فضا را بهتر کرده است. اینکه من در مصاحبة مطبوعاتی گفتم رابطه با عربستان برای ما مهم است، پادشاه عربستان، آقای ملک عبدالله، همان روز و به همان تاریخ دو ساعت بعد، برای من نامه نوشت. نوشت که ما مصاحبه شما را شنیدیم و نیت شما را می‌دانیم. ما آماده هستیم روابط را نزدیک کنیم و اختلافات را حل بکنیم. البته من هم یکی دو روز بعد به آن نامه پاسخ دادم.
شاید در سازمان ملل – البته نمی‌دانم از مقامات عربستان چه کسانی هستند - فرصتی باشد برخی مشکلات جزئی را هم که بیخودی بزرگ شده است، حل و فصل بکنیم.
ما با عربستان یک سری مشکلات داریم؛ به هر حال در بحرین، یمن، سوریه، عراق، لبنان، مصر، تونس و لیبی با هم مشکل داریم، لذا یک مشکل بزرگ با عربستان داریم و حل این مشکلات بسیار پیچیده و سخت است. در سال‌های قبل هم به گونه‌ای رفتار شده است که من اصلاً نمی‌خواهم بگویم چه کسی مقصر است و در مجموع این مشکلات بیشتر شده و توسعه پیدا کرده است؛ ضمن اینکه عربستان کشوری نیست که بتوانیم آن را رها کنیم. می‌توانیم مثلاً عمره نرویم، تازه آن هم برای مردم ما سخت است؛ یعنی اگر روزی به مردم اعلام کنیم عمره نروید – که ما مصلحت نمی‌دانیم – البته مردم قبول می‌کنند، یا ناچار هستند قبول کنند ولی در دل خوشحال نیستند. به هر حال برای کسی که خانة خدا را ندیده است یک آرزوی بزرگ است و کسی هم که خانة خدا را دیده، زیارت خانة خدا یک فرصت معنوی بزرگ است و واقعاً انسان حاضر نیست دنیا را با نگاه به خانة خدا، پردة کعبه، زیر ناودان، حجر اسماعیل و ... عوض کند. کجا را می‌شود با آن صفا و معنویت عوض کرد؟
مردم ما دوست دارند، حق‌شان هست و متعلق به همه است. از زمان ابراهیم و اسماعیل (ص)، تا به حال خیلی دل‌ها مشتاق آن سرزمین بوده‌اند. مردم ما هم حق طبیعی‌شان هست و خیلی هم ارزشمند است. مگر می‌توانیم حج را قطع کنیم، البته زمانی در داستانی یک دو سالی به دلایلی قطع شد.
حالا در این شرایط ما ناچار هستیم در مورد عربستان به گونه‌ای این رابطه را حفظ کنیم؛ ضمن اینکه از لحاظ سیاسی و منطقه‌ای و اهداف بلندمدت ما [هم این وضعیت مناسب نیست.] اول رقابت بود، رقابت قابل کنترل است، کم کم به یک نوع تنش تبدیل شد و الان تقریباً به مرز خصومت رسیده‌ایم و این خیلی بد است. اینکه آنها علیه ما پیش مقامات غربی و آمریکائی‌ها چه می‌گویند، مقولة دیگری است، اینکه در کشورهای منطقه علیه ما چه می‌گویند، بحث دیگری است.
عقیدة شخصی‌ام این هست که ما باید با دولت عربستان جلو برویم و تنش‌ها را کاهش دهیم و به اعتقاد من امکان‌پذیر است.
البته این که ما بتوانیم به یک صمیمیت برسیم در کوتاه مدت امکان‌پذیر نیست، اما می‌توانیم تخاصم را تبدیل به تنش کنیم و تنش را کاهش بدهیم. ما معتقد هستیم با همه باید این کار را بکنیم، جزء اسرائیل که آن را اصلاً نامشروع می‌دانیم، با بقیة کشورها هرجا تنش داریم باید تنش را کاهش بدهیم و ادامة تنش به نفع منافع ملی ما نیست.
اما در مورد بعضی کشورها بسیار سخت و پیچیده است و کار آسانی نیست؛ عربستان هم جزء آن کشورهایی است که واقعاً سخت است، ولی ان‌شاءالله دولت این کار را در فرصت‌های آینده خواهد کرد. ما دنبال این هستیم که ان‌شاءالله در بخش‌های مختلف این تنش را کاهش بدهیم.
بنابراین با عربستان هم لحن ما با مردم عربستان [مهم است] که گاهی ممکن است روزنامه‌های آنها، مردم را عصبانی کرده باشند. در مورد محمد بن نائف که گفتید از قدیم ایشان را بنا به دلایلی می‌شناسم، الآن نمی‌دانم حال و هوایش چگونه است، اما قبلاً آدمی بود که می‌خواست که روابط خوبی با ایران برقرار کند، البته آن موقع که پدرش زنده بود، البته الآن نمی‌دانم، چرا که شرایط فرق کرده است و دنیای سیاست هم لحظه‌ای است.
ان‌شاءالله امیدوارم همة ما دست به دست هم بدهیم حج شکوهمندی را برگزار بکنیم و این حج علاوه بر منافع معنوی، منافع مادی از جمله منافع سیاسی با عربستان و دولت‌های دیگر اسلامی را هم داشته باشد.
اینکه می‌گویید ما هزینة سرباری را داریم مرتب کم و چابک و کوچک می‌کنیم، این کار خیلی لازم و ضروری است. به من در مورد ارز حجاج گفته شد. البته من گفتم به این مسئله اولویت بدهید. از این نظر دولت مشکلات زیادی دارد. ما حتی الآن برای تأمین ارز گندم و کالاهای اساسی مشکل داریم، پول داریم اما پول در اختیار ما نیست. ما بچه پول‌داری هستیم که پول‌های ما را در گاوصندوقی گذاشته‌اند و قفل کرده‌اند و کلیدش را باید پیدا کنیم! کار سختی است.
کلید ما همین عنایت خداوند و حمایت مردم است؛ امیدواریم خدا کمک کند. البته خدا خیلی جاها یاری و کمک کرده است، امید ما هم به خداوند و لطف او و ائمه اطهار (ع) است. شما می‌روید آنجا، خدمت خود پیمغبر (ص) که همة چیز را از او، بیان و تبیین او داریم، او واسطة بین ما و همة انسان‌ها با حق بود، که رحمت‌للعالمین بود، کافة للناس بود، او واسطة همة فیض بود. شما به محضر ایشان می‌روید که آنها حی و حاضرند، ان‌شاءالله آنها کمک و یاری می‌کنند. ما هم مشکلات را علی‌رغم همة پیچیدگی‌ها، حل می‌کنیم. من نه هراس دارم و نه ناامید هستم. کاملاً امیدوارم و ان‌شاءالله خدا هم یاری و کمک می‌کند.
می‌خواهم بگویم علی‌رغم اینکه خیلی مشکل داشتیم، من در مورد حج به لحاط اهمیتی که داشت گفتم مشکلات حل بشود. چون مسئله برای ما حیثیتی است. زائر ما هم بعد از عمری - حالا شاید حج بار دوم و سوم هم بین آنها باشد ولی کم است – که در آرزوی حج بوده و الآن دارد می‌رود خیلی برایش مهم است و مهم هم هست، حالا نباید برای ارز و ... گرفتارش بکنیم. این بود که ما همة تلاش‌مان را کردیم و امیدواریم خداوند جزای آن را هم به بانک مرکزی بدهد و آنجا را پربرکت بکند و هم به مسئولین بدهد که تلاش کردند و بتوانیم ان‌شاءالله آن کار را انجام بدهیم.
همة آن مواردی را که شما گفتید، بحث ترمینال حج و سوغات و غیره، همه نکات مهمی هستند، ان‌شاءالله دکتر نهاوندیان موارد را دنبال می‌کند، ایشان هم خودش اهل نظر و فکر است و هم خودش در بحث خصوصی‌سازی صاحب نظر است و ما هم از ایشان خواهش کردیم به دفتر بیایند که علامت لازم را به کشور بدهیم که ما واقعاً به دنبال آن هستیم که آن جایی که ضرورت ندارد کار به مردم واگذار بشود. آنجایی که ضرورت دارد یا نمی‌شود، دولت به عهده بگیرد.
من برای همة شما آرزوی توفیق بیشتر می‌کنم؛ آقای قاضی عسگر که سال‌هاست زحمت می‌کشند، رفاقت و ارادت ما هم خیلی طولانی است. آقای اوحدی هم که از اول دوستان پیشنهاد کردند، و با ویژگی‌هایی که گفتند، گفتم الحمدلله وقع فی محله. به هر حال ایشان می‌توانند این بار را با هماهنگی با همدیگر، بعثه و سازمان بر دوش بگیرند. باید کاملاً هماهنگ باشند، والا ضررش شامل حال مردم خواهد شد و برای دولت هم خوب نیست.
ان‌شاءالله امیدواریم به بهترین وجه، حج امسال با عزت، آبرومندی، احترام و با حداکثر منافعی که خداوند در این حج برای مسلمانان قرار داده است، برگزار شود. ان‌شاءالله همة حجاج ما به سلامت بروند و برگردند. شما هم که دعاگوی این کشور، نظام و مردم و در خدمت حل مشکلات مردم هستید و خداوند ان‌شاءالله یاری می‌کند و همة ما را موفق می‌کند.

شناسه خبر: 72272

- سخنراني ها

- متن کامل سخنرانی

- رئیس‌جمهوری

فیلم مرتبط



اخبار برگزیده